Avrupa ile Siyasi ve Kültürel İlişkiler: Osmanlı’nın Avrupa ile Etkileşiminin Tarihsel Seyri

GİRİŞ — Osmanlı–Avrupa Etkileşiminin Arka Planı

Osmanlı İmparatorluğu’nun modernleşme hamlelerinin oluşmasında, Batılılaşma düşüncesinin yönünü belirlemesinde ve yeni bir kültürel yapının ortaya çıkmasında Avrupa ile kurulan siyasi, sosyal ve kültürel ilişkiler belirleyici bir rol oynar. 18. yüzyıldan itibaren art arda yaşanan askerî başarısızlıklar, imparatorluğun özellikle Fransa başta olmak üzere Avrupa devletlerine yaklaşmasına neden olur. Bu yakınlaşma tek yönlü değildir; ekonomik ve askerî bağların yanında diplomatik ve kültürel alışverişler de karşılıklı bir ilişki ağı oluşturur.

Yükselme döneminden Tanzimat’a uzanan süreçte Osmanlı–Avrupa ilişkileri yalnızca savaşlar ve antlaşmalarla sınırlı değildir. Devletin üç kıtaya yayılan gücü Avrupa’da ciddi bir etki yaratırken, Osmanlı yönetimi Avrupa’daki dönüşümleri takip etmede çoğu zaman temkinli ve mesafeli kalmıştır. Buna rağmen, İstanbul’un fethinden itibaren askeri teknikten bilimsel birikime, kültürel hareketlerden diplomatik temaslara kadar çeşitli alanlarda iki medeniyet arasında kesintili fakat kalıcı bağlantılar kurulmuştur.

Bu ünitede, Osmanlı’nın yükselme devrinden Tanzimat yıllarına kadar Avrupa ile kurduğu siyasi ve kültürel ilişkilerin temel seyri ele alınmakta; imparatorluğun modernleşme arayışlarını hazırlayan tarihsel arka plan ortaya konulmaktadır.

18. Yüzyıla Kadar Avrupa ile Siyasal ve Kültürel İlişkiler

Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa ile ilişkileri Tanzimat’tan çok önceye uzanır. Üç kıtaya hükmeden ve gücünü hem Doğu’ya hem Batı’ya kabul ettiren Osmanlı, yükselme döneminde Avrupa’yla daha çok savaşlar ve diplomatik temaslar üzerinden ilişki kurar. Bu dönemde Avrupa’daki fikrî ve kültürel gelişmelerle yakından ilgilenmek bir devlet politikası hâline gelmemiştir. Yine de İstanbul’un fethiyle birlikte ilişkilerin askerî, siyasi ve ticari boyutu belirgin biçimde genişler.

Fetih öncesinden itibaren Osmanlılar Avrupa’nın savaş teknolojisinden yararlanır; barut, muhasara topu, havan, arkebüz ve mayın gibi dönemin önemli silahları Avrupa’dan temin edilir. Fetih sonrasında da bu teknik alışveriş sürer. 1593-1606 Avusturya savaşlarında İngiltere’den getirilen çan parçaları top dökümünde kullanılmakta, Osmanlı topları İtalyan Pietro Sandi’nin tasarımlarına göre yapılmaktadır. Girit seferinde de Avrupa’dan alınan hammaddeler ateşli silahlarda değerlendirilir (Berkes, 2006, s.74).

Avrupa’dan Gelen Elçiler, Uzmanlar ve Kültürel Etkileşim

Askerî alan dışında, Avrupa’dan gelen elçiler ve uzmanlar kültürel etkileşimin ilk örneklerini oluşturur. Fatih Sultan Mehmet’in Grek bilimcileri İstanbul’a davet etmesi, Amirutzes ve Trapezuntios gibi isimleri sarayında ağırlaması; Grekçe ve Latince eserlerden oluşan bir kütüphane kurması, dönemin önemli adımlarıdır. Fatih’in Batlamyus’un coğrafyasını tercüme ettirmesi, Bellini gibi sanatçıları İstanbul’a çağırması, Yunan ve Roma tarihine ilgi duyması, saray çevresinde Avrupa kültürüne açılan bir kapı niteliği taşır.

Osmanlı’nın heterojen yapısı da bu ilişkileri destekler. İstanbul’un fethinden sonra Rumlar ve Yahudiler kente geri dönmüş, Avrupa’dan kaçan birçok Yahudi Osmanlı hoşgörüsüne sığınmıştır. Haliç kıyılarındaki Avrupa mahalleleri bu dönemin kültürel çeşitliliğini ortaya koyar (Lewis, 1975, s.121).

II. Bayezit ve Yavuz Dönemlerinde Avrupa Sanatı ve Diplomatik İlgi

II. Bayezit ve Yavuz Sultan Selim zamanında Michelangelo ve Leonardo da Vinci gibi isimlerin İstanbul’a daveti için teşebbüslerde bulunulması, dönemin Avrupa sanatına duyulan ilgiyi gösterir. Haliç üzerine köprü projeleri bu ilginin pratik yansımalarıdır (Uzunçarşılı, 1988a, s.566). Aynı dönemde bazı nâme-i hümayunlarda Grekçe, İtalyanca ve Slavca gibi Avrupa dillerinin kullanılması ise diplomatik açıdan dikkate değer bir işarettir.

16. Yüzyılda Fetihler ve Kültürel Temaslar

16. yüzyılda Osmanlı ordusunun Avrupa’daki fetihleri, beraberinde kültürel temasları da getirir. İbrahim Paşa’nın Herkül, Apollon ve Diana heykellerini İstanbul’a getirerek At Meydanı’na diktirmesi tepkilere yol açsa da Avrupa sanatına duyulan ilgiyi açıkça gösterir. İbrahim Paşa’nın Habsburg elçileriyle yaptığı görüşmelerde Avrupa siyasetini yakından takip ettiğini hissettirmesi, bu temasların siyasal yönünü güçlendirir (Emecen, 2000, s.334).

Bununla birlikte Osmanlı, Avrupa’da gelişen bilimsel atılımları ve Rönesans hareketlerini sistemli bir biçimde izlemekte gecikmiştir. Bu mesafenin arkasında toplumsal yapının ve geleneksel düşünce biçimlerinin etkili olduğu belirtilir (Budak, 2008, s.19). Yine de saray çevresinde Avrupa kültürüne ait unsurlar görülmeye başlanır.

1582’de Sultan III. Murat’ın şehzade sünnet düğününde dokuz yüz Hristiyan köle tarafından sergilenen “ballet pantomime”, Avrupalı hükümdar ve elçilerin katılımıyla dikkat çekici bir örnektir (Özgül, 2006, s.28).

Teknik Yeniliklerin Benimsenmesi

Teknik alanda ise Osmanlılar yararlı buldukları yenilikleri uygulamaktan geri durmamışlardır. Topçulukta Avrupa icatları kullanılmış, Venedik tersanelerindeki gelişmeler gemi yapımını etkilemiş, haritacılıkta Avrupa kaynaklarından yararlanılmıştır. Piri Reis’in Avrupa dillerini bilmesi ve haritalardan faydalanması; Kâtip Çelebi’nin Mercator’un Atlas Minor’unu Türkçeye çevirmesi bu çabanın somut örnekleridir. IV. Murat’ın Hollandalı Golius’a harita yaptırmak istemesi, Avrupa coğrafyasına duyulan ilginin devam ettiğini gösterir (Lewis, 2014, s.63-64).

Elçilik Faaliyetleri ve Kültürel Temaslar

Elçilik faaliyetleri de kültürel etkileşimi besler. 1672’de İstanbul’daki Fransız elçiliğinde Marquis de Nointel’in yaptırdığı tiyatroda Corneille ve Moliere gibi yazarların eserlerinin sahnelenmesi, oyunların İstanbullulara da açılması, dönemin kültürel atmosferini yansıtır (And, 1971, s.77).

yüzyıla gelindiğinde ise bu ilişkiler daha sistemli hâle gelmeye başlayacak; Lale Devri ile beraber sanat, mimari, diplomasi ve kültür alanında Avrupa etkileri görünür bir ivme kazanacaktır.

Avrupa’daki Değişimlerin Osmanlı’ya Yansıması ve 16.–17. Yüzyıllarda İlişkilerin Seyri

16. yüzyıl sonlarına gelindiğinde Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa karşısındaki üstünlüğü zayıflamaya başlar. Fatih döneminde henüz şekillenmekte olan “yeni Avrupa”, Kanuni devrinde belirginleşmiş; kıta kısa süre içinde derin bir dönüşüm sürecine girmiştir. Gutenberg’in matbaayı geliştirmesi (1456), keşifler çağının açılması, Rönesans’ın yükselişi ve Reform hareketleri Avrupa’nın düşünsel ve bilimsel yapısını köklü biçimde değiştirmiştir (Berkes, 2006, s.37). 15. yüzyıl sonuyla 16. yüzyıl başlarındaki bu atılımlar, Avrupa’nın askerî ve teknik kapasitesini de hızla geliştirmiştir (Uzunçarşılı, 1988a, s.474).

Bu büyük dönüşümler yaşanırken Osmanlı Devleti, yükselme dönemindeki güçlü yapısının etkisiyle Avrupa’daki değişimleri takip etmekte gecikmiştir. Askerî teknolojideki fark özellikle 17. yüzyılda belirgin hâle gelir. Osmanlı ordusu daha önce Avrupa’dan aldığı topçuluk yeniliklerini hızla benimseyebilirken, artık Avrupa’daki teknik ilerlemeleri aynı hızla içselleştirememektedir. Bunun bir nedeni de Avrupa’dan Osmanlı’ya sığınan uzmanların ve maceracıların sayısındaki azalmadır (Lewis, 2014, s.37-38).

Bu dönemde iki medeniyet arasındaki kültürel temaslar daha çok seyyahlar, elçiler, gayrimüslim topluluklar ve saray çevresi aracılığıyla gerçekleşir. Ancak Rönesans’ın felsefi ve bilimsel birikimi, Reform düşüncesi veya modern bilim metotları Osmanlı kültür hayatına güçlü bir biçimde nüfuz etmez. Tanpınar’ın belirttiği gibi, Lale Devri’ne kadar örf ve âdetlerde, sanat anlayışında veya genel kültür yapısında belirgin bir dönüşüm gözlenmez; Avrupa’dan sızan yenilikler sınırlı kalır (Tanpınar, 2003, s.37-40).

Yine de Osmanlı’nın Avrupa kültürüne tamamen kapalı olduğu söylenemez. Saray çevresinde zaman zaman Avrupa etkileri görünür. Elçilerin düzenlediği tiyatrolar, yabancı sanatçıların İstanbul’a gelişi, saray eğlencelerinde yer alan Avrupalı gösteriler ve Avrupa dillerinin diplomatik yazışmalarda zaman zaman kullanılması, kültürel alışverişin kesintili de olsa devam ettiğini gösterir.

16. ve 17. yüzyıllarda Osmanlı bilim adamları Avrupa kaynaklarını daha fazla incelemeye başlar. Piri Reis’in Avrupa haritalarından yararlanması, Kâtip Çelebi’nin Atlas Minor çevirisi ve Cihannüma’da Mercator, Ortel ve Cluver gibi isimleri kullanması, Avrupa coğrafyasına yönelik akademik ilginin arttığını gösterir (Budak, 2008, s.69). Bununla birlikte Osmanlı toplumunun geleneksel yapısı, Avrupa’daki modernleşme hareketlerinin içeriğini geniş ölçekte benimsemeyi geciktirmiştir. Değişim ağırlıklı olarak askerî teknikle sınırlı kalmış, sanat ve düşünce alanlarında derin bir dönüşüm yaşanmamıştır.

İstanbul’un Fethi’nin Avrupa ile İlişkileri Nasıl Etkilediği?

1453’te İstanbul’un fethi, Osmanlı–Avrupa ilişkilerinde askerî sonuçlarının ötesine geçen bir kırılma noktasıdır. Fetihle birlikte Osmanlı İmparatorluğu yalnızca Bizans’ın mirasını devralmamış, aynı zamanda Avrupa siyasetinin merkezinde yer alan güçlü bir aktör hâline gelmiştir. Bu durum hem Osmanlı’nın bölgesel nüfuzunu artırmış hem de Avrupa devletlerini Osmanlı’yı yakından izlemeye zorlamıştır.

Fetihle Birlikte Artan Askerî ve Teknik Temaslar

Fethin ilk önemli etkisi, Avrupa ile kurulan askerî ve teknik temasların artmasıdır. Osmanlı Devleti savaş teknolojisini geliştirmek için Avrupa’dan barut, top, mühendis ve teknik uzman getirtmiş; bu alışveriş ilerleyen yıllarda da sürmüştür. Fetih sonrasında Avusturya savaşlarında kullanılan çan parçalarının İngiltere’den getirtilmesi, topların Pietro Sandi tasarımlarına göre yapılması bu ilişkinin sürekliliğini gösterir.

Kültürel Temasların Görünür Hâle Gelmesi

İkinci etkisi, kültürel temasların görünür hâle gelmesidir. Fatih Sultan Mehmet’in Grek bilimcileri İstanbul’a davet etmesi, Bellini gibi Avrupalı sanatçıları himaye etmesi, Batlamyus’un coğrafyasını tercüme ettirmesi, imparatorluğun Avrupa düşünce ve sanatına kayıtsız olmadığını ortaya koyar. Bu ilgi, Osmanlı sarayında Grekçe ve Latince eserlerin bulunduğu bir kütüphanenin oluşmasına kadar uzanır.

Sosyal ve Ticari Etkileşimin Artması

Fetih ayrıca Avrupalı toplulukların Osmanlı bünyesine yeniden dâhil olmasını sağlamıştır. Rumların kente geri dönüşü, Avrupa’dan kaçan Yahudilerin Osmanlı’ya sığınması, Haliç kıyılarında oluşan Avrupa mahalleleri, iki kültür arasındaki ticari ve sosyal temasları artırmıştır.

Avrupa’nın Osmanlı’ya Bakışı

Avrupa açısından bakıldığında ise fetih, Osmanlı’nın gücünü derin bir kaygıyla fark ettikleri bir dönemin başlangıcıdır. Osmanlı’nın Balkanlar’da ilerlemesi ve Avrupa içlerine doğru genişleme ihtimali, kıtanın siyasi dengelerini doğrudan etkiler. Bu nedenle fetih sonrasında Avrupa elçileri İstanbul’a daha sık gönderilmiş, Osmanlı sarayındaki gözlemler Avrupa’nın Osmanlı algısını şekillendirmiştir.

Genel Sonuç

Sonuç olarak, İstanbul’un fethi askerî, diplomatik, ticari ve kültürel alanlarda iki uygarlık arasındaki temasın yoğunlaşmasını sağlamış; Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa ile ilişkilerini daha düzenli ve karşılıklı etkileşime dayalı bir zemine taşımıştır. Bu etkileşim, ilerleyen yüzyıllarda Osmanlı modernleşme çabalarının zeminini oluşturan tarihsel sürecin başlangıç noktalarından biri olmuştur.