III. Selim Döneminde Avrupa ile İlişkiler ve Daimî Elçiliklerin Kurulması

Genel Çerçeve ve Daimî Elçiliklerin Kurulması

III. Selim Döneminin Avrupa Siyasetindeki Büyük Kırılma

III. Selim’in tahta geçtiği dönem, Avrupa’nın büyük bir dönüşüm yaşadığı yıllara denk gelir. Fransa’da ihtilalin başlaması, kıtanın siyasal dengelerini köklü biçimde değiştirirken Osmanlı Devleti’nin dış politikaya bakışını da derinden etkiler. Şehzadeliği döneminden itibaren Avrupa’ya ve özellikle Fransa’ya yoğun bir ilgi duyan III. Selim, bu merakını Fransa Kralı XVI. Louis ile yaptığı mektuplaşmalarda açıkça ortaya koyar. Söz konusu yazışmalar hem Rusya karşısında destek arayışını hem de Fransız elçisi Gouffier’nin etkisini yansıtır (Karal, 1942, s. 11).

Osmanlı’nın Avrupa’ya Bakışı: Geleneksel Yaklaşımdan Kopuş

Osmanlı devlet adamları uzun süre Avrupa’yı küçümseyen, siyasi açıdan ciddiye almayan bir tavır içindeydi. Buna karşın Avrupalı devletler, Fatih döneminden itibaren İstanbul’da daimî elçilikler bulundurarak düzenli diplomatik temas kurmuşlardı. Osmanlı ise yalnızca belirli meseleler için geçici elçiler gönderiyor; bu elçiler görevleri biter bitmez geri dönüyorlardı.

18. yüzyılın sonuna gelindiğinde Avrupa’yı yakından tanıyan üst düzey devlet adamlarının yok denecek kadar az oluşu, dış siyasette ciddi bir zafiyete yol açmıştı. Bu eksiklik, Osmanlı’nın uluslararası ilişkilerde geri kalmasına neden oluyordu.

III. Selim ve Daimî Elçiliklerin Kurulması

1792 Kararı: Osmanlı Diplomasisinde Dönüm Noktası

Bu tabloyu değiştiren en önemli adım, III. Selim’in Avrupa’da daimî elçilikler kurma kararıdır.
1792’de alınan bu karar, Osmanlı’nın diplomasi yapısını köklü biçimde değiştirdi.

İlk Daimî Elçilikler

• 1793 – Londra
  Osmanlı tarihinin ilk daimî elçisi: Yusuf Agâh Efendi
• Ardından açılan diğer elçilikler:
  • Viyana
  • Berlin
  • Paris

1796 – Fransız Cumhuriyeti’ne İlk Elçi

Moralı Seyyid Ali Efendi, Osmanlı’nın Fransız Cumhuriyeti’ne gönderdiği ilk daimî elçi oldu (Lewis, 2014, s. 85-86).

Elçilerin Görevleri ve Osmanlı Modernleşmesine Katkıları

Diplomasinin Ötesinde: Bir Modernleşme Aracı

Daimî elçiler yalnızca diplomatik temas yürütmekle görevlendirilmemişlerdi.
Görevleri aynı zamanda:

• bulundukları ülkelerin idari düzenlerini,
• askerî yapısını,
• toplumsal işleyişini,
• teknik yeniliklerini

incelemek ve bu bilgileri Osmanlı Devleti’ne aktarmaktı.

Bu raporlar sayesinde Osmanlı bürokrasisi, Avrupa karşısındaki geri kalmışlığını fark etmeye ve gidermeye yöneldi.

Tanpınar’ın da belirttiği gibi, “Avrupa’yı yerinde görmüş devlet adamları yetiştirme düşüncesi” bu adımların temelini oluşturmuştur (Tanpınar, 2003, s. 54).

Modernleşmenin İronisi: Elçilerin Dil Sorunu

Fakat bu reformcu girişimin ironik yönleri de vardı.
Gönderilen elçilerin çoğu yabancı dil bilmiyordu (Berkes, 2006, s. 99).
Bu durum her ne kadar iletişimi zorlaştırsa da, Avrupa’daki yeniliklerin devlet yönetimine aktarılmasına engel olmadı.

III. Selim Döneminin Siyasî Açılımı

Dış Politikada Yeni Bir Anlayışın Doğuşu

III. Selim döneminde dış ilişkiler alanındaki açılım, Osmanlı siyasetinde köklü bir dönüşümün işaretiydi.
Tanzimat öncesi yenilikler çoğunlukla iç meselelerle sınırlıyken, III. Selim:

• dış politikayı,
• Avrupa ile diplomatik ilişkileri,
• askerî ve idari reformları

yenilik arayışının önemli bir parçası hâline getirdi.

Bu gelişmeler, Osmanlı’nın klasik siyaset anlayışını terk ederek Avrupa dengelerini dikkate alan modern diplomasiye geçişini hızlandırdı.

Sonuç: Modern Osmanlı Diplomasisinin Doğuşu

Genel çerçeveden bakıldığında III. Selim, Avrupa’yı yalnızca dış siyasette bir unsur olarak değil, devletin yeniden yapılanmasında dikkate alınması gereken bir model olarak görmüştür. Daimî elçiliklerin kurulması:

• Avrupa ile doğrudan diplomatik temas,
• modernleşme ihtiyacının fark edilmesi,
• askerî ve idari reformların başlaması,
• Nizam-ı Cedit’in hazırlanması

gibi süreçlerin önünü açmıştır.

Bu bölüm, III. Selim döneminde atılan diplomatik adımların Osmanlı modernleşmesine nasıl yön verdiğini ortaya koyarken; sonraki bölümlerde elçi raporlarının etkileri, düşünsel dönüşüm ve Nizam-ı Cedit programının oluşumu ayrıntılı olarak incelenecektir.

III. Selim Döneminde Elçilik Raporları ve Avrupa’nın Devlet Yapısına Dair İlk Sistemli Gözlemler

Elçilerin Sadece Diplomatik Temsilci Olmaktan Çıkışı

III. Selim’in dış politikada attığı en önemli adımlardan biri, elçilerin yalnızca diplomatik temsilci olarak değil, aynı zamanda Avrupa’yı yakından inceleyen modern gözlemciler olarak görevlendirilmesidir. Bu doğrultuda hazırlanan raporlar, Osmanlı’nın Avrupa devletlerini ilk kez modernleşme açısından sistemli biçimde ele aldığı kaynaklar olarak büyük önem taşır.

Elçiler, gittikleri şehirlerde:

• askerî düzeni,
• toplumsal yapıyı,
• ekonomik kurumları,
• devlet yönetim biçimlerini

incelemekle yükümlüydüler. Bu görev, Osmanlı’nın dış dünyaya açılma çabasının ve yüzeysel Avrupa bilgisini geride bırakma iradesinin bir parçasıdır.

Ebubekir Ratip Efendi: Osmanlı’nın İlk Modern Gözlemcisi

1791 Viyana Görevi ve İlk Kapsamlı Avrupa Analizi

Bu dönemin en dikkat çekici isimlerinden biri, 1791’de III. Selim’in özel temsilcisi olarak Viyana’ya gönderilen Ebubekir Ratip Efendi’dir. Avrupa’nın askerî ve siyasi yapılarını yerinde inceleyen Ratip Efendi, 1792’de İstanbul’a döndüğünde kapsamlı bir rapor hazırlar.

Bu geniş hacimli raporda:

• Avusturya başta olmak üzere Avrupa devletlerinin toplumsal düzeni,
• yönetim biçimleri,
• mali yapıları,
• askerlik sistemleri

ayrıntılı biçimde değerlendirilir. Raporun hem gözlem niteliği hem de içerdiği çözüm önerileri, onu döneminin en önemli belgelerinden biri hâline getirir.

Joseph Hammer ile İlişkisi

Ratip Efendi, bilgi aldığı kişiler arasında daha sonra Geschichte des Osmanischen Reiches adlı eseriyle tanınacak Joseph Hammer’in de bulunduğunu kaydeder (Lewis, 2014, s. 80–81).

Ebubekir Ratip Efendi’nin Raporunun İçeriği

Avrupa Toplumunda Gözlemlediği Temel Unsurlar

Beş yüz sayfalık raporda Ratip Efendi, Avrupa’nın güçlü devlet yapısının temel unsurlarını özetler. Bu değerlendirmeler özellikle dört başlıkta öne çıkar:

a) Eğitimli ve disiplinli bir ordu

Avrupa ordularında düzen, teknoloji ve disiplinin Osmanlı’dan çok ileride olduğuna dikkat çeker.

b) Düzenli bir maliye sistemi

Vergi toplama, devlet bütçesi ve mali planlama konusunda Avrupa devletlerinin istikrarlı olduğunu vurgular.

c) Dürüst ve eğitimli devlet görevlileri

Memuriyet kavramının Avrupa’da daha profesyonel ve güvenilir olduğunu belirtir.

d) Ekonomik güvenliğin sağladığı müreffeh yaşam

Avrupa halkının refah seviyesinin, şehir düzeninin ve bireysel özgürlüklerin Osmanlı’dan çok daha ileri olduğunu aktarır.

Bu tespitler, Tanzimat Fermanı’nda yer alacak düşüncelerin yaklaşık 45 yıl önce ifade edilmesi açısından dikkat çekicidir (Berkes, 2006, s. 99).

Elçilik Raporlarının Osmanlı Modernleşmesindeki Rolü

Reformlara Yön Veren Bilgiler

Elçilerin raporları sadece gözlem niteliği taşımaz; aynı zamanda devletin yeniden yapılanması açısından yol göstericidir.
III. Selim’in dış siyasetteki temel motivasyonlarından biri, bu raporlar sayesinde Avrupa’nın kurumlarını yakından tanımak ve Osmanlı’nın içine düştüğü dar boğazdan çıkmak için uygulanabilir örnekler geliştirmektir.

Halet Efendi: Farklı Bir Elçi Tipi

Paris Deneyimi ve Batı Karşıtı Yaklaşımı

Bu dönemin elçilerinden biri olan Halet Efendi, 1803–1806 arasında Paris’te görev yapmış ve Batı karşıtı görüşleriyle tanınmıştır. Avrupa’ya yönelik olumsuz tavrı sayesinde diğer elçilerden ayrılır.

Halet Efendi, Paris’e isteksiz gittiğini ve “düşman olarak döndüğünü” söyler (Tanpınar, 2003, s. 66). Avrupa kültürünün Müslüman geleneklerine kıyasla zayıf ve değersiz olduğunu savunur.

Frengistan Eleştirisi

Halet Efendi, Avrupa övgülerini “abartı” olarak değerlendirir ve şu ifadeleri kullanır:

“Bu kâfir diyarından sağ-salim dönebilmem için bana dua etmenizi rica ediyorum… Paris’e kadar geldim, ama insanların sürekli bahsettiği ve methettiği Frengistan’ı hâlâ göremedim… Eğer bir kimse sizi korkutmak ya da yoldan çıkarmak niyetiyle Frengistan’ı överse… hiç şüphesiz o bir Fransız taraftarı ve casusudur…”
(Karal’dan aktaran Lewis, 2014, s. 97–98)

Bu sözler, Avrupa izlenimlerinin elçiden elçiye değiştiğini ve her Osmanlı temsilcisinin aynı sonuçlara ulaşmadığını göstermesi bakımından önemlidir.

Sonuç: Raporların Reform Sürecine Etkisi

Elçilerin Avrupa hakkındaki gözlemleri, III. Selim’in reform hamlelerinin düşünsel temelini oluşturmuştur. Ebubekir Ratip Efendi gibi elçilerin sunduğu kapsamlı raporlar, Osmanlı’nın modernleşme sürecini besleyen en değerli belgeler arasına girmiştir.

Bir sonraki bölümde, bu raporların Nizam-ı Cedit düzenini nasıl şekillendirdiği ayrıntılarıyla ele alınacaktır.

III. Selim Döneminde Nizam-ı Cedit ve Avrupa Etkisi

III. Selim döneminin belirgin özelliklerinden biri, Avrupa’nın askerî ve ekonomik yapısından yararlanarak devlet düzenini güçlendirme arayışıdır. Osmanlı Devleti, uzun süredir yaşadığı savaş yenilgileri, kurumların çözülmesi ve mali sıkıntılar nedeniyle artık eski yöntemlerle yoluna devam edemeyeceğini açıkça görmüştür. Bu nedenle III. Selim, Avrupa’nın modernleşme süreçlerini dikkatle takip ederek devleti çağın şartlarına uyarlamak için kapsamlı bir yenilik programı hazırlar. Bu program, dönemin adı hâline gelen Nizam-ı Cedit olarak bilinir.

Nizam-ı Cedit’in Temel Amacı

Nizam-ı Cedit yalnızca askerî alana yönelik bir düzenleme değildir. Aksine:

• güçlü ve disiplinli bir ordu kurmayı,
• devlet kurumlarını yeniden düzenlemeyi,
• modern idare anlayışını Osmanlı’ya uyarlamayı

hedefleyen geniş kapsamlı bir reform sürecidir.

III. Selim’e göre Avrupa’nın yükselişinin temelinde:

• çağdaş tekniklere sahip ordular,
• bilimsel temellere dayanan yönetim yapıları

vardır. Bu nedenle Osmanlı’nın da benzer bir dönüşüm gerçekleştirmesi gerektiğine inanır (Budak, 2008, s. 232–234).

Askerî ve Teknik Alanda Avrupa’dan Yararlanma

Avrupalı Uzmanların Rolü

Bu dönemde Avrupa’dan getirilen uzmanlar, Osmanlı’nın teknik eksiklerini gidermek için çeşitli kurumlarda görevlendirilir.
Öne çıkan yenilikler:

• baruthanelerin modern tekniklerle düzenlenmesi,
• mühendishanelerin güçlendirilmesi,
• top dökümünde Fransız modellerinin örnek alınması

gibi somut adımlardır.

İsveç, İngiltere ve Fransa’dan gelen mühendisler, teknik öğretimin gelişmesini ve yeni okulların kurulmasını doğrudan etkiler. Özellikle Fransız uzmanların ağırlıklı biçimde tercih edilmesi, dönemin askerî liderlerinin Fransız ordusuna duyduğu hayranlığı ve III. Selim’in gençliğinden beri süregelen Fransa ilgisini yansıtır.

Nizam-ı Cedit’te Eğitim Reformları

Mühendishane-i Berri-i Hümayun’da Yenilikler

Nizam-ı Cedit reformlarının en güçlü ayaklarından biri eğitimdir. Özellikle Mühendishane-i Berri-i Hümayun’da:

• Fransızca öğretimi zorunlu hale getirilmiş,
• Fransız hocalar tarafından savaş teknikleri, topçuluk, matematik, fizik ve savunma bilgisi gibi dersler verilmiş,
• kütüphaneye Fransızca eserler ve Fransız ansiklopedileri kazandırılmıştır.

Bu gelişmeler, Osmanlı askerî eğitiminde Avrupa etkisinin ne kadar güçlü olduğunu açıkça gösterir (Karal, 2007, s. 66–68; Budak, 2008, s. 234).

Fransa ile Askerî ve Diplomatik İşbirliği

Teknik Uzman Talepleri ve Fransız Heyetleri

Fransa’daki rejim değişikliklerine rağmen III. Selim’in bu ülkeye ilgisi devam eder.
Önemli gelişmeler:

• 1793’te Paris’e teknik uzman listesi gönderilmesi,
• 1796’da General Aubert Dubayet başkanlığındaki Fransız heyetinin İstanbul’a gelişi,
• askerî kadroların güçlendirilmesine yönelik talepler

şeklinde özetlenebilir.

Her ne kadar 1798–1802 Osmanlı–Fransız Savaşı bu ilişkileri geçici olarak kesintiye uğratsa da savaş sonrası temaslar yeniden başlamıştır (Lewis, 2014, s. 83–84).

Nizam-ı Cedit’e Toplumsal Tepkiler

Yenilik Taraftarları ve Muhalifler

Nizam-ı Cedit, toplumda iki farklı yaklaşım doğurur:

Destekleyenler

• Âlimlerin bir kısmı
• Aydın çevre
• Reform yanlısı devlet adamları

Bu gruba göre Avrupa medeniyeti çağın gereklerine uygundur ve Osmanlı’nın geri kalmaması için yenilik şarttır.

Karşı Çıkanlar

• Gelenekçi kesim
• Yeniçeriler
• Modernleşmeye temkinli yaklaşan muhafazakâr çevreler

Bu gruplar Nizam-ı Cedit’i bazen “Batılılaşma”, bazen de “askerî dengeyi bozma” girişimi olarak görür (Karal, 2007, s. 78).

Nizam-ı Cedit: Batılılaşma mı, Yenileşme mi?

Nizam-ı Cedit, tam anlamıyla bir Batılılaşma hareketi değildir. Zira yeni bir ordu kurulsa da Yeniçeri Ocağı aynı dönemde varlığını sürdürmüştür.

Bu nedenle Nizam-ı Cedit, daha çok mevcut düzeni çağın gerekliliklerine uyarlamaya çalışan bir yenileşme hareketi olarak değerlendirilir.

Tanpınar’ın belirttiği gibi 18. yüzyıl, yalnız Osmanlı’da değil, dünya genelinde köklü ıslahat hareketlerinin yaşandığı bir dönemdir.
Amerikan Bağımsızlık Savaşı ve Fransız İhtilali, küresel ölçekte bir değişim atmosferi yaratmıştır (Budak, 2008, s. 232).

Basın Faaliyetlerinin Başlaması

Fransız Büyükelçiliği Matbaası

1794’te İstanbul’daki Fransa büyükelçiliğinde Fransızca basım yapan bir matbaa kurulur.
Bu matbaa:

• Fransız Cumhuriyeti yasalarını tanıtmayı,
• propaganda yapmayı amaçlayan,
• aynı zamanda Osmanlı aydınlarına gazetecilik kültürünü tanıtan

önemli bir girişimdir (Budak, 2008, s. 236–237).

Fransız Elçilerinin İstanbul’daki Faaliyetleri

İstanbul’a ardı ardına gönderilen Fransız elçileri:

• Descorches (1793)
• Verninac (1795–1797)
• Aubert du Bayet (1797)

Fransız İhtilali’nin yeni rejimini tanıtmak ve Osmanlı’yı Rusya’ya karşı kendi safına çekmek amacıyla görevlendirilmiştir (Karal, 2007, s. 23; Budak, 2008, s. 239–240).

Bu yoğun diplomatik trafiğin kendisi bile Osmanlı’nın Avrupa siyasetini artık çok daha yakından takip ettiğini ortaya koyar.

İstanbul’un Sosyal ve Kültürel Hayatında Avrupa Etkisi

19. yüzyıl sonlarında İstanbul’da:

• yabancı sanatçılar,
• ressamlar,
• müzisyenler,
• seyyahlar

şehrin kültürel dokusunu belirgin biçimde etkiler.
Galata ve Beyoğlu bölgelerinde Avrupai yaşam tarzı belirginleşir; saray çevresi yabancı sanatçılara ilgi göstermeye başlar; yabancı dil öğrenme talebi artar (Tanpınar, 2003, s. 59–60).

Osmanlı Aydınlarının Avrupa Fikir Akımlarına Bakışı

Dönemin aydınlarının Avrupa düşüncesine yaklaşımı oldukça çeşitlidir.
Örneğin:

Atıf Efendi’nin Tepkisi

Muvâzene-i Politika adlı raporunda Fransız İhtilali şu sözlerle tanımlanır:

“Voltaire ve Rousseau demekle mâruf… zındıkların… eserleriyle husûle gelmiş bir fısk u fücur cümbüşü.”

Bu ifade, Avrupa’daki fikir akımlarına yönelik Osmanlı’daki tereddütlü yaklaşımı gösterir (Okay, 2005, s. 49–50).

Yine de bu tür değerlendirmeler, Avrupa’nın yalnızca askerî değil düşünsel anlamda da dikkatle izlendiğini ortaya koyar.

Sonuç: Nizam-ı Cedit, Osmanlı–Avrupa İlişkilerinde Yeni Bir Dönemdir

Bu bölümde görüldüğü gibi, Nizam-ı Cedit yalnızca bir askerî düzenleme değil, Osmanlı’nın Avrupa ile ilişkisini kökten değiştiren bir modernleşme hamlesidir.

Bir sonraki bölümde, Avrupa’ya gönderilen elçilerin bu reform sürecine nasıl katkı sağladığı ele alınacaktır.

III. Selim’in Yenilikçi Faaliyetlerinde Avrupa’ya Gönderilen Elçilerin Etkileri

III. Selim döneminde yürütülen yenileşme hareketlerinin başlıca dayanaklarından biri, Avrupa’ya gönderilen elçilerin sunduğu gözlem raporlarıdır. Bu raporlar, yalnızca diplomatik temasların birer ürünü olmakla kalmaz; aynı zamanda Osmanlı’nın modernleşme sürecine yön veren düşünsel bir arka plan oluşturur. Avrupa’nın kurumlarını yerinde inceleyen elçiler, Osmanlı yönetimine, devletin mevcut düzeninin hangi açılardan geri kaldığını ve hangi alanlarda yenilik yapılması gerektiğini gösteren çok önemli bilgiler sunarlar.

Elçilerin raporlarının etkisi yalnızca askerî alana yönelik değildir. Yönetim biçimleri, maliye düzeni, eğitim kurumları, ekonomik yapılanma, toplumsal yaşam ve hatta Avrupa’daki kültürel faaliyetler elçiler tarafından ayrıntılı biçimde incelenir. Bu gözlemler, III. Selim’in reform programı olan Nizam-ı Cedit’in hem kapsamını hem de uygulanış biçimini etkiler.

Ebubekir Ratip Efendi’nin Raporlarının Reformlara Etkisi

Bu döneme damgasını vuran örneklerden biri, daha önce değinildiği gibi Ebubekir Ratip Efendi’nin Viyana raporudur. Ratip Efendi’nin modern devletin temel taşlarını oluşturan “eğitimli ordu, düzenli maliye, dürüst memurlar ve müreffeh toplum” tespitleri (Berkes, 2006, s. 99), III. Selim’in yenilikçi çizgisini destekleyen en somut veriler arasındadır.

Ratip Efendi’nin Avusturya’daki askerî ve sivil yapıyı detaylarıyla aktarırken duyduğu hayranlık, Osmanlı Devleti’nin bu tür düzenlemeleri uygulamaya koymasının gerekliliğini açıkça ortaya koyar.

Avrupa’ya Temkinli Yaklaşım: Halet Efendi Örneği

Bu gözlem geleneğinin diğer bir yüzü ise, Avrupa’ya yönelik temkinli hatta olumsuz yaklaşımlarıyla bilinen Halet Efendi’dir. 1803–1806 arasında Paris’te görev yapan Halet Efendi, Avrupa kültürünü Müslüman geleneklerine uygun bulmayan bir bakış açısıyla hareket eder.

Batı hayatını “aşağıda” görmesi ve Fransa’da karşılaştığı manzaralarla ilgili sert eleştirilerde bulunması (Tanpınar, 2003, s. 66; Lewis, 2014, s. 97–98), Osmanlı elçi raporlarının çeşitliliğini gösterir. Halet Efendi’nin bu olumsuz tavrı bile, dönemin Osmanlı kamu yapısında Avrupa’ya yönelik tek tip bir yaklaşımın olmadığını ortaya koyar.

Elçi Raporlarının Reform Önerileri ve Nizam-ı Cedit Ordusuna Etkileri

Elçilerin raporları yalnızca gözlem niteliği taşımaz; aynı zamanda reform önerileri de içerir. Avrupa’nın askerî sisteminin ayrıntıları, disiplin yapısı, eğitim düzeni ve kurumlar arası işleyiş gibi yorumlar, Nizam-ı Cedit ordusunun şekillenişinde etkili olur.

Örnek alınan Avrupai modeller:

• Avusturya’nın modern ordu düzeni
• Prusya’nın disiplin anlayışı
• Fransız eğitim kurumları

Bu örnekler Osmanlı’nın kendi düzenindeki eksiklikleri görmesini sağlar.

Elçiler ve Diplomatik Temasların Modernleşmeye Katkısı

III. Selim’in reform programının Avrupa etkileri arasında, elçilerin sunduğu raporlara dayanarak kurulan diplomatik temaslar da vardır. Elçiler, Avrupa siyasetinin dengelerini yerinde inceleyerek padişaha bilgi verirler.

Bu durum sayesinde:

• Osmanlı, kapalı dış siyaset anlayışını geride bırakır.
• Avrupa merkezli modern diplomasi anlayışı gelişir.
• Uzman transferi kolaylaşarak reformların teknik ayağı güçlenir.

Avrupai Yaşam Tarzının Osmanlı Üst Tabakasına Yansıması

Bu dönemde elçilerin gönderdiği raporların bir diğer önemli etkisi, Avrupai yaşam tarzının Osmanlı üst tabakası arasında tanınmasına zemin hazırlamasıdır.

Rapurlarda yer alan:

• tiyatrolar,
• konser salonları,
• matbaalar,
• eğitim kurumları,
• sosyal yaşam biçimleri

İstanbul’da merak uyandırır.

III. Selim’in tiyatro sanatçılarını sarayda ağırlaması (Özgül, 2006, s. 28) ve Avrupai eğlencelere ilgi göstermesi, elçi raporlarının saray kültürü üzerindeki etkilerinden biridir.

Sonuç: Elçi Raporları Modernleşmenin Entelektüel Temelidir

Elçilerin eserleri, seyahatnameler ve raporlar, Osmanlı’da modernleşme bilincinin şekillenmesinde merkezi bir role sahiptir.
III. Selim döneminde bu belgeler, ilk kez reformların dayanak noktası olarak kullanılmış ve devlet yönetiminde Avrupa’nın kurumlarını örnek alma düşüncesi güç kazanmıştır.