Sanat – Faruk Nâfiz Çamlıbel | Zihniyet, Yapı, Dil ve Ahenk İncelemesi

Faruk Nafiz’in Sanat şiiri, zihniyet ile tema arasındaki ilişkinin, yapı, dil ve ahenk unsurlarıyla nasıl kurulduğunu göstermektedir; bu nedenle değerlendirme, metni oluşturan birimlerin arkasındaki duygu ve düşünce örgüsüne odaklanır. Buna karşılık zihniyet, eserin yazıldığı zaman ve mekânla bağlantılı olarak XIX. yüzyılda başlayan yenileşme hareketi, imparatorluk anlayışından ulus devlet anlayışına geçiş ve modernleşme süreciyle birlikte ele alınır. Böylece metin, Cumhuriyet’in ilanını takip eden yıllarda Türkiye ile Avrupa arasında güzel sanatlar alanında karşılaştırma yapma ihtiyacını doğuran tarihsel ve düşünsel şartların ürünü olarak okunur; öte yandan yapı, dil ve söyleyiş özellikleri bu zihniyetin şiir düzlemindeki görünümünü ortaya koyar.

Zihniyet ile Tema Arasındaki İlişki

Sanat şiirinde zihniyet ile tema arasındaki yakınlık, buna karşılık aralarındaki işlevsel farklar üzerinden belirginleşir. Zihniyet, eserin yazıldığı zaman ve mekân ile doğrudan ilişkilidir; buna karşılık tema, ses ve anlam kaynaşmasından oluşan ve metin adlı sistemi bir arada tutan merkezî unsurdur. Böylece tema, görünür yüzeyin gerisinde, eserin görünmez derinliğinde konumlanır. Bu nedenle zihniyet tartışılırken temaya değinmek kaçınılmazdır; ancak her ikisinin işlevi aynı değildir.

Buna karşılık tema, metni oluşturan birimleri merkezde toplayan çekirdek bir güç olarak işler. Altı dörtlükten oluşan yapının bir arada durmasını sağlayan da budur. Bu altı dörtlüğün her biri, ses ve anlam kaynaşmasıyla bir birim niteliği taşır; öte yandan bu birimleri aynı yöne sevk eden duygu ve düşünce, temanın belirleyici etkisini ortaya koyar. Böylece tema, birimleri yalnızca yan yana getirmez; aynı zamanda onları ortak bir anlam ufkunda tutar.

Bununla birlikte zihniyet, temanın işlenmesine imkân veren düşünceyi, duyguyu ve tavrı belirler. Zihniyet olmadan temanın metin içinde bu şekilde örgütlenmesi mümkün değildir. Zihniyet, metnin arkasında yer alan tarihsel ve toplumsal şartların edebî düzlemdeki yansımasıdır. Bu nedenle tema ile zihniyet arasında bir öncelik-sonralık değil, karşılıklı bir beslenme ilişkisi vardır.

Öte yandan bu yaklaşım, metni yalnızca içerik bakımından değil, yapı bakımından da değerlendirmeyi zorunlu kılar. Tema, ancak yapı içindeki işlevi üzerinden doğru biçimde tespit edilebilir. Dolayısıyla metni oluşturan birimlerin ses ve anlam ilişkileri göz önünde bulundurulmadan yapılan tema tespitleri eksik kalır. Böylece zihniyet–tema ilişkisi, metnin bütünlüğünü kuran temel eksenlerden biri hâline gelir.

Metnin Ortaya Çıkışını Hazırlayan Zihniyet

Bu metnin Türkiye’de yazılabilmesi, XIX. yüzyılda başlayan yenileşme hareketi ile yakından ilişkilidir. Bu süreçte imparatorluk zevki ve anlayışı yerini ulus devlet anlayışına bırakmış, buna paralel olarak aydın adı verilen yeni bir insan tipi ortaya çıkmıştır. Böylece birlikte yaşamanın şartları değişmiş, tarihî zaman içinde kazanılanların modernleşme duyarlılığıyla değerlendirilmesi mümkün hâle gelmiştir.

Bununla birlikte bu dönüşüm, yalnızca siyasal bir değişimi değil, aynı zamanda bir kimlik arayışını da beraberinde getirmiştir. Metnin arkasındaki zihniyet, bu yeni kimliği güzel sanatlar alanında görünür kılma çabasının ürünüdür. Cumhuriyet’in ilanını takip eden yıllarda Türkiye ile Avrupa arasında güzel sanatlar üzerinden bir karşılaştırma yapma ihtiyacı doğmuş; metin de bu ihtiyaca cevap veren bir zihniyetin yansıması olarak şekillenmiştir.

Öte yandan bu zihniyet, Dini dönem ile açık bir karşıtlık içindedir. Çünkü ulus devlet hâlinde yaşama düşüncesi ve anlayışı, böyle bir dönemde ne söylenebilir ne de yazılabilir niteliktedir. Metnin arkasında yer alan tarihsel ve düşünsel şartlar, dini temelli bir dünya görüşünden farklı olarak millî ve kültürel değerlere dayanan yeni bir bakış açısını zorunlu kılmıştır.

Bu nedenle zihniyet, tek bir cümleyle ifade edilebilecek basit bir çerçeve değildir. Buna karşılık anlam bakımından birbirine yakın ifadelerle belirlenebilir. Eğer bu metnin zihniyeti, ulus devlet bilinci ve modernleşme süreciyle ilişkilendirilmeden ele alınırsa, metnin arka planında ciddi bir eksik anlama ortaya çıkar. Böylece zihniyet, metnin hem tarihsel hem de düşünsel dayanağını oluşturan temel unsurdur.

Yapı: Altı Dörtlüğün Metin Bütünlüğü İçindeki İşlevi

Bu metnin yapısı, her biri ses ve anlam kaynaşmasından oluşan altı dörtlük üzerine kuruludur; buna karşılık bu dörtlüklerin her biri yalnız başına bir birim niteliği taşır. İlk iki mısra okunduğunda şiir cümlesi tamamlanır; öte yandan anlam henüz kapanmaz ve ses, yeni bir söyleyişin geleceğini hissettirir. Dört mısra tamamlandığında ise cümleden daha üst düzeyde bir bütünlük ortaya çıkar. Böylece her birimin, metin adlı sistem içinde ayrı bir görevle konumlandığı anlaşılır.

Bu birimler arasında kurulan ilişki, metnin planlı ilerleyişini görünür kılar; aynı şekilde başlangıçta konulan düşünce, sonraki birimlerde farklı yönleriyle ele alınır. İlk birimde “sen” ve “biz” zamirleriyle ifade edilen kimliklerin farklılığı sezdirilir; bununla birlikte bu fark, metnin bütünü içinde tematik bir karşıtlık olarak derinleşir. Birimler, tek tek ele alındığında tamamlanmış görünse de, asıl değerlerini bütün içinde kazanırlar.

Metnin planı, konunun önce ortaya konulması, ardından her birimde bu konu üzerinde durulması ve sonunda bir neticeye ulaşılması şeklinde ilerler; bu nedenle yapı, temayı taşımakla kalmaz, onu aşama aşama açar. Her birim, kendi içinde bir bütün değerine sahipken, öte yandan metnin genel fikrine hizmet eden özel bir işlev üstlenir. Bu çok katmanlı yapı, metnin tutarlılığını sağlayan temel unsurlardan biridir.

Tema ve Yapı İlişkisi Üzerinden Anlamın Kurulması

Tema Tespiti ve Ulus Devlet Bilinci

Sanat şiirinde birimleri etrafında toplayan duygu ve düşünce kısa ve kesindir; buna karşılık konu ile tema arasındaki farkı gözden kaçırmamak gerekir. Tema, birimlerin arkasında onları birleştiren ana çekirdektir ve şu düşünceyle ifade edilebilir: Bir milletin güzel sanat eserlerinin kaynağı, kendi insanının kazandığı ve coğrafyasının verdiği imkânlarda aranmalıdır. Böylece tema, ulus devlet bilincinin güzel sanatlar alanındaki yansımasını görünür kılar.

Yapıdan Temaya Gitmenin Gerekliliği

Metni yapı bakımından çözümlemeden tema tespitine yönelmek sağlıklı değildir; bu nedenle yapı–tema ilişkisi birlikte ele alınmalıdır. Aynı tema etrafında farklı yapı, dil ve sunuluş özelliklerine sahip eserler yazılabileceği açıktır; bununla birlikte her eserde tema, yapı içindeki görev dağılımıyla anlam kazanır. Metindeki birimlerin düzeni, temanın nasıl kurulduğunu adım adım gösterir.

Bu yaklaşım, temanın metnin yüzeyinde değil, birimlerin arkasındaki duygu ve düşünce örgüsünde yer aldığını ortaya koyar; öte yandan bu örgü, imparatorluktan ulus devlete geçiş iradesinin edebî düzlemdeki ifadesidir. Aynı şekilde metin, tema–yapı bütünlüğü sayesinde hem tarihsel hem de düşünsel bir tutarlılık kazanır.

Dil ve Ahenk: Şiir Dilinin Oluşumu

Dilden Sapmalar ve Şiir Dili

Sanat Şiirinde dil, doğal ve standart kullanımdan bilinçli sapmalarla kurulmuştur; bu nedenle şiirin diline özgü özellikler bu sapmalar üzerinden kavranır. “senin gezdiğin bahçe” ve “incinir düz caddede dağda gezen ayaklar.” gibi söz grupları, bağlam içinde yeni anlam ve çağrışım değerleri kazanır. Buna karşılık burada kastedilen, gerçek bir bahçe ya da yol değildir; insan emeğiyle düzenlenmiş mekânlar ve modernleşmiş hayat tarzı, dil aracılığıyla sembolleştirilir.

Bu yaklaşım, söz ve söz gruplarının şiir dili hâline geliş sürecini görünür kılar; bununla birlikte sanatkâr yeni söz icat etmek yerine, geniş kitlenin kullandığı ifadeleri bağlam içinde yeniden değerlendirir. İkinci birimde geçen “kırk asırlık mabedin kubbesinde ince mozaik aramak-”, “sarsar bir sulus yazı duvarda” ve “heyecan verir bir parça yeşil çini,” söz grupları da bu tavrın devamıdır. Böylece “sen” ve “biz” zamirleri etrafında kurulan iki anlam alanı, metnin çağrışım dünyasını oluşturur.

Şiir dilinin oluşumu birdenbire gerçekleşmez; öte yandan her dil göstergesi, farklı bağlamlarda dövüle dövüle olgunlaşır. Anadolu’da yaşayan insanın deneyimi, bu şiir dilinin arka planını belirler. Aynı şekilde sadeleşme hareketi ile imparatorluktan ulus devlete geçme iradesi, aynı zihniyetin ürünleri olarak şiir dilinin yönünü tayin eder.

Söyleyici Kimliği ve Ahenk

Metnin ahenk yapısı, söyleyen kişinin kimliğiyle yakından ilişkilidir; bu nedenle metindeki ses tonu ve söyleyiş tarzı, şiir değerini belirler. Kelimeler ve cümleler, söyleyicinin gündelik konuşmasına yakın bir sesle şiir değerine yükselir. Buna karşılık bu söyleyiş, rastlantısal değil, bilinçli bir tercihin sonucudur.

Her birimde benzer ahengin farklı sözlerle tekrar edilmesi dikkat çekicidir; bununla birlikte “Yalnız senin güzel arkadaşın yok, bizim de sevimli dostlarımız var.-” cümlesinin söyleyiş tarzı metnin geneline yayılır. Bu söyleyiş, 7+7—14 hece ölçüsünün duraklarına uygun vurgulama ile beslenir ve güçlenir. Öte yandan alışkanlıkları sürdüren ses benzerlikleri de ahengin kurulmasına katkı sağlar.

Sanat şiirinde öğretme endişesinin kelime ve söyleyiş seçiminde etkili olduğu sezilir; aynı şekilde bu durum, şiir dilinin yükselmesini sınırlayan bir unsur olarak değerlendirilir. Böylece metnin ahengi, hem söyleyici kimliğini hem de zihniyetin dil üzerindeki yönlendirici etkisini açık biçimde ortaya koyar.