Bir sesin insan hayatını bütünüyle kuşatması mümkün müdür? Ahmet Kutsi Tecer’in Nerdesin şiiri, bu soruyu somut bir hikâye anlatmadan, eşya ve dekoru neredeyse tamamen dışarıda bırakarak sorar. Şiirde ne mekânın ayrıntıları ne de gözle görülebilen varlıklar öne çıkar; merkezde, nereden geldiği bilinmeyen bir çağrı vardır. Bu çağrı, zaman zaman rüzgârlara karışan, zaman zaman geceleri uyandıran bir “ses” olarak belirir ve şairin bütün varlığıyla bağlandığı bir arayışa dönüşür. Tecer, bu şiirde modern şiirin sıkça başvurduğu süs ve tasvirden uzak durarak, insanın iç dünyasında yankılanan en yalın ve en eski duygulardan birini görünür kılar.
İçindekiler (Hızlı Erişim)
Şiirde Dış Âlemden İç Dünyaya Yöneliş
Şiir estetiği üzerine yapılan tartışmalarda, dış dünyanın tasviri uzun süre merkezî bir konumda yer almıştır. Nitekim Cenab’ın şiiri “kelimelerle yapılmış bir resim” olarak tarif etmesi, Servet-i Fünun döneminde şiirin büyük ölçüde tasvir temelli kurulmasına zemin hazırlamıştır. Parnasyenleri taklit eden Servet-i Fünuncular, eserlerinde bu anlayışı benimsemiş; onlardan sonra gelen şairler de şiirde “tasvir”e geniş yer vermiştir. Hatta varlık ötesini izleyen Ahmet Haşim’in şiirlerinde bile dış âlem önemli bir unsur olarak yer almıştır.
İkinci Meşrutiyet devrinde bu yaklaşımı en uç noktaya taşıyan isim Mehmet Akif’tir. Safahat’ta sıkça rastlanan ve “fotoğraf realizmi” olarak adlandırılabilecek dekor tasvirleri, dış dünyanın şiirde ne derece belirleyici hâle geldiğini gösterir. Faruk Nafiz’in “Han Duvarları” şiirinde de dış âlemin realist bir üslupla işlendiği görülmüştür. Sabri Esat’ın şiirlerinde ise eşya, hayaller yoluyla dönüştürülmüş olmakla birlikte yine de ön plandadır.
Bu durum, objenin süjeye hâkimiyeti anlamına gelir. Böyle bir hâkimiyet, yalnızca insanın iç dünyasını geri plana itmekle kalmaz; aynı zamanda Alman filozofu Karl Jaspers’in “Umgreifende” diye adlandırdığı, bütün varlığı kuşatan ve aşan esrarlı kaynaktan da insanı uzaklaştırır. Pozitivizm ve materyalizmde olduğu gibi her şeyi madde zaviyesinden gören birey, kendisini de “eşya” ortasında bir eşya olarak algılamaya başlar.
“Nerdesin” Şiirinde Eşyanın İlga Edilmesi
Ahmet Kutsi Tecer’in “Nerdesin” şiiri, bu genel eğilimin tam karşısında durur. Şiirin en belirgin yönü, dış âleme ait objelerin neredeyse bütünüyle ilga edilmesidir. Şair, somut varlıkları geri plana çekerek, âdeta “spiritüel” bir varlık olan “ses”i merkeze alır. Nerede olduğu ve kimden geldiği bilinmeyen bu ses, şairin hayatına hâkim olur; onu geceleri uyandırır, beklenmedik anlarda peşinden gelir ve tam yakalanacakken rüzgârlara karışır.
Şiirde bu durum, mistik bir duyguya benzeyen bir hâl olarak karşımıza çıkar. “Görünmeyen” ve “bilinmeyen” kavramları, bütün dinlerde önemli bir yer tutar. Musevilik ve Müslümanlıkta Tanrı’nın her yerde hâzır ve nâzır olduğu, fakat kendisini gizleyen bir varlık olarak algılanması bu bağlamda dikkat çekicidir. Musa ve Muhammed’e gaipten hitap eden Tanrı anlayışı, şiirdeki sesin mahiyetini düşündürür. Ancak Tecer’in şiirinde bu sesin sahibinin kimliği açıkça belirtilmez.
Sesin Mistik ve Sembolik Anlamı
Şiirde merkezi konumda bulunan ses, şair için sıradan bir işitsel unsur değildir. Nerede ve kimden geldiği bilinmeyen bu ses, şairin bütün varlığını kuşatan bir çağrıya dönüşür. Şair, her yerde kendisini arayan bu sese âşıktır; bütün sevgileri içinden atarak varlığını ona vermiştir. Bir gün onun kendisine “gel” diye seslenmesini bekler. Bu yönüyle ses, şairi ebedî saadete ulaştıracak olan esrarlı varlığın sembolü hâline gelir.
Şiirde eşyanın ilga edilmesi de bu noktada anlam kazanır. Şair için önemli olan nesneler değil, sesin sahibidir. Dindar ve mistik kişiler de benzer biçimde, böyle bir varlığın mevcudiyetini derinden hissettikleri için kendilerini ondan ayıran maddî âleme önem vermemiş, hatta ona düşman kesilmişlerdir. Bu bağlamda “Nerdesin” şiiri, yalnızca bireysel bir arayışı değil, insanlık tarihinde derin izler bırakmış bir yönelimi de temsil eder.
Ahmet Kutsi Tecer, bu şiirinde insanın bütün varlığıyla bağlandığı, gözle görülmeyen fakat son derece güçlü bir “archetype”i yakalamıştır. Şiirin etkileyiciliği, unutulmuş çağlardan kalma bir duyguyu yeniden canlandırmasından kaynaklanır.
Benzer Temaların Diğer Şairlerdeki Görünümleri
Aynı temanın Ahmet Haşim’in “Aks-i Sada” adlı şiirinde de yer aldığı görülür. Haşim de kendisini bir sesin takip ettiğine inanır ve her yerde onu yakalamak için koşar. Şiirlerinde dekora büyük önem veren Haşim, bu sesin günün saatlerine ve manzaraya göre değiştiğini anlatır:
Benimle böyle koşan kimdi? Bir gurura rakîp
Olan o savti seherlerde eyledim takip:
Yolun dikenleri üstünde bekledim, güldüm,
Ve dinledim… yine savt-i muakkibi buldum.
Bu ses kamerlerin altında pür-tahassüstü,
Guruba karşı ağır, fecr önünde munisti,
Karaltılarda soğuk dalgalarla yükselerek,
Olurdu gayz ile memlû-yı ra’şe bir ahenk.
Suhur-i nâime lerzan olur havalide,
Sular onunla olur dil-deride, rencide
O savt-1 hâkimi mebhut u aşina dinler
Hudud-i leylede yüzlerce çeşm-i âteş ü zer…
Haşim’in şiirinde gaipten gelen ses, daha trajik bir anlam taşır; “görünen” ile “görünmeyen” arasındaki ilişkiyi derinleştirir. Benzer bir çağrıyı Yahya Kemal de “Deniz” şiirinde duyar. Dalgalar ve rüzgârlar bu sesi çoğaltır, adeta bir orkestra hâline getirir:
Rüzgârlara benzer bir uğultuyla sulardan
Sesler geliyor sandım ilahi kuğulardan
Her an daha coşkun, daha yüksek, daha gergin
Binlerce ağızdan bir ilâhî gibi engin
Sesler denizin ufkunu uçtan uca sardı,
Sesin Arketipsel Boyutu ve Şiirin Yapısı
Yahya Kemal’in duymuş olduğu sesler, Grek mitolojisinin sirenlerini hatırlatır. Ahmet Haşim’in “Aks-i Sada” şiirinde ise “écho” efsanesine yakın bir benzerlik görülür. C. G. Jung, ses ile “Anima archétype” arasında bir ilişki kurar. Ahmet Kutsi Tecer’in şiirinde ses, bu arketipsel özellikleri taşır; anne, sevgili ya da Tanrı gibi ruhun kendisine bağlandığı en kıymetli varlıkların sembolü hâline gelir.
“Nerdesin” şiirinin yapısı ve üslubu da bütünüyle ses tarafından belirlenmiştir. Şiirin en önemli kelimesi olan “nerdesin” sorusu, iki bölümde de mısra sonlarına yerleştirilmiş ve iki kez tekrarlanmıştır. Şiirin muhtevası, şairin sesle kurduğu ilişkiye paralel biçimde kısımlara ayrılır. İlk iki bölümde sentaks, sesin kaprislerine uyarak kırılırken; şairin derin özlemini dile getiren son bölümde cümle, dört mısraı kapsayacak kadar uzar. Bu bölüm, telkin ettiği heyecan tonuna uygun olarak bir çırpıda okunmalıdır. Dar ve küçük bir yapı içinde sentaksın, muhtevanın kıvrımlarına göre değişmesi büyük bir başarıdır.
Üslup, Sadelik ve Çıplaklık
Duygusunu kalabalık unsurlardan arındıran ve ayrıntıya değil, öze önem veren Tecer’in üslubu son derece çıplaktır. “Nerdesin” şiirinde hiçbir teşbih, istiare ve mecaz bulunmadığı gibi sıfat da yoktur. Bu sadelik ve çıplaklık anlayışı, daha sonra Orhan Veli nesli tarafından bir ilke hâline getirilecektir. Haşim’in etkisinde kalan şairlerin mısralarını renklerle ve süslerle donattığı hatırlanırsa, “Nerdesin” şiirinin bu yönü daha da belirginleşir. Şiirin üslup bakımından en önemli özelliği, her türlü ziynetten uzak, saf ve sesin kendisi gibi âdeta maddenin inkârı olmasıdır. Bunun temel nedeni, muhtevanın mücerret, gözle görülmeyen ve elle tutulamayan bir varlığı anlatmasıdır.
Tecer, diğer şiirlerinde dış âleme ve eşyaya yer verir; ancak bu şiirlerde de ifade tarzı “çıplak”tır. Benzetme ve sıfatlara az rastlanır. Bu yönüyle Tecer’in üslubu, Sabri Esat’ın teferruatla oynayan anlayışının tam karşısında yer alır. Şair, tabiat ve eşya arasından geçerken asıl olarak bu geçişin bıraktığı tatlı ya da acı intibalarla ilgilenir. Bu durum, hayatın içinde hissedilen bir “fanilik duygusu” olarak adlandırılabilir; ancak bu, insanı dünyadan koparan bir fanilik değil, yalnızca bir geçiş duygusudur.
Bu duygu “Kış Düşünceleri” şiirinde açıkça görülür:
Geçti yaz günlerinin güzelliği,
Açık pencereler, damlar, bahçeler…
Her şey ne sıcaktı, her şey ne iyi,
Hatta o karanlık, aysız geceler.
Aynı yaklaşım “Şimal Rüzgârları” şiirinde de sürer:
Duyulmuyor günlerin nasıl geçtiği
Bu Temmuz, Ağustos ayları böyledir.
Dakikalar öyle süratli geçer ki
Daha sabah zannedersiniz, öğledir.
Bu örnekler, Ahmet Kutsi Tecer’in Orhan Veli neslinden önce Türk şiirini sade, saf ve çıplak hâle getiren isimlerin başında geldiğini açıkça gösterir.
