Servet-i Fünun şiiri, yalnızca tabiat ve büyük duygularla sınırlı kalmamış; gündelik hayatta fark edilmeyen küçük eşyanın da şiirsel imkânlarını araştırmıştır. Ali Ekrem’in Küçük Şeyler başlığı altında topladığı şiirler, eşya ile insan, özellikle de kadın arasındaki estetik ilişkiyi merkeze alarak Türk şiirinde yeni bir arayışın izlerini taşır.
İçindekiler (Hızlı Erişim)
Küçük Şeyler ve Servet-i Fünun Şiirinde Yeni Arayışlar
Ali Ekrem’in Küçük Şeyler başlığı altında neşrettiği bu tarz şiirleri, başarılı olmasalar da, Servet-i Fünuncuların şiirin sahasını genişletmek için girişmiş oldukları denemeleri göstermeleri bakımından dikkate değerdir. Onlara yol gösteren Recaizade Ekrem, daha önce “zerreden güneşe kadar her şey şiire konu olabilir” demiş ve yaprak, çiçek, kelebek gibi küçük varlıklar üzerine şiirler yazmıştı. Ancak bu unsurlar, nihayetinde bütün şairlerin başlıca ilham kaynağı olan **“büyük tabiat”**a ait öğelerdi. Şair, bu küçük unsurlardan kolaylıkla öteden beri duygu ve hayalle donatılmış olan “tabiat” temasına geçebilirdi.
Servet-i Fünuncular ise, o zamana kadar yeni Türk edebiyatında şairâne sayılmayan basit ve günlük eşyanın güzellik ve mânasını keşfettiler. Halid Ziya, Mehmed Rauf ve Hüseyin Cahid’in roman ve hikâyelerinde, özellikle kadınlara ait küçük eşyalar heyecan verici bir konu hâline gelir.
Eşya, Kadın ve Şiir İlişkisi
Bu noktada şairâne olanın eşyanın bizzat kendisi değil, kadın olduğu söylenebilir. Ali Ekrem’in bu tarz şiirlerinin de kadınla ilgisi apaçıktır. Buna rağmen, şairin eşyaya dikkat etmesi ve onu duyguyu taşıyan bir vasıta hâline getirmesi, Türk edebiyatı açısından yeni bir tutumdur. Fransız edebiyatında Servet-i Fünuncuların örnek aldıkları Parnas şairleri —daha sonra sembolistler de— eşya üzerine şiirler yazmışlardır. Ali Ekrem’in bu şiirlerde sone şeklini kullanması da, onun bu kapalı şekli seven Parnasları örnek tuttuğunu gösterir.
“Firkete” Şiirinde Madde ve İnsan İlişkisi
Şairin bu küçük şeyleri ele alış biçimi yakından incelenmeye değerdir; çünkü burada yenilik yalnızca konuda değil, aynı zamanda bakış ve işleyiş tarzındadır. “Firkete” manzumesinde şair, önce firketenin şekli ve yapılışı üzerinde durur. Ona duygulu bir gözle bakar. Bu küçük “demircik”, **“nazik ve güzel”**dir. O, **“incecik tel”**den bu **“şekl-i zîb”**e girinceye kadar sanatkârâne bir dikkat ve itinaya mazhar olmuştur.
Burada şair, madde ile insan arasında bir münasebet kurmaya çalışır. Ardından firketenin mekanik bir şey olduğunu hatırlar: Hayır, onu imal eden insan değil, makinadır. İlk örnek yapıldıktan sonra makine, onu şekil ve güzelliğine dikkat etmeden binlerce defa tekrarlar. Böylece birinci parçadaki hissî bakış tarzı, ikinci parçada reddedilmiş olur.
Mekanik olan şeylerde derin bir mâna ve güzellik yoktur. Eşya ancak insanla olan münasebeti bakımından güzeldir. Bunu fark eden şair, üçüncü ve dördüncü parçalarda firketeyi ait olduğu asıl varlığa, yani kadına, bağlar ve ancak bundan sonra onu yeniden güzel ve mânalı bulur. Bu noktada şiirin ağırlık merkezi eşyadan insana kayar. Bu maden parçasını şaire güzel gösteren, kadının elleri ve saçlarıdır.
“Yelpaze” Şiirinde Masalsı Hayal
“Yelpaze” şiiri, **“Firkete”**ye nazaran daha şairâne bir karakter taşır. Yelpazenin şekli ve yapılışı, şairde onu masallaştıran bir hayal uyandırır. Meleklerin gül renkli kanatlarının tüyleri gökte nazla uçarken, mayıs ayının aşk sıcaklığı başladığında bir kanat şekline bürünür. Her kanat, gülümseyen, şuh, taze bir güzelin eline atılarak onun güzelliğinin aynası ve ruhunun mahremi olur.
Üçüncü parçada yelpazenin sallanırken bıraktığı tesir anlatılır; yelpaze gider gelirken asaba bir eter zevki verir. Kadınların kalbi ondan gizli bir tesir duyar. Son parçada geçen “vuslat” kelimesi, şiire hâkim olan cinsî havayı devam ettirir. Şiir sona ererken kadın, yelpazesiyle lütufkâr gözlerini kapatır.
“Yüksük” Şiirinde Zorlama ve İmaj
“Yüksük” şiiri, işleniş bakımından **“Firkete”**ye yakındır. Yüksüğün “ince şeklini yazmayı pek güç” bulan şair, **“Firkete”**de olduğu gibi onu da kadınlarla ilgisi bakımından tasvir eder. İkinci ve üçüncü parçada basit eşyaya bir şiir havası vermeye çalışan şair, kendisini epeyce zorlar. Bu bölümlerde imajın yerini basit nükte alır. Son parçada ise yazar, yüksüğün şekil ve durumuna uygun bir imaj bulur: Yüksük, yeni hayat dolu bir dalın üstüne konan küçük kuşun yüreğidir.
Genel Değerlendirme
Üç şiirde de ön planda olan ses değil; eşyayı yoklayan, onun üzerinde düşünen veya hayal kuran şairdir. Eşyanın şiiri, II. Meşrutiyet ve özellikle Cumhuriyet devri şairleri tarafından bu basit denemelerden çok daha derin ve zengin bir biçimde ifade edilecektir. Ali Ekrem’in Küçük Şeyler başlığı altında topladığı bu şiirler, kusurlarına rağmen, Türk şiirinde eşyanın şiirsel değerinin fark edilmeye başlandığı önemli bir geçiş aşamasını temsil eder.
