16. yüzyıl divan şiirinin Rumeli merkezli güçlü temsilcilerinden biri olan Hayretî, sade dili, rindâne tavrı ve tasavvufî yaklaşımıyla klasik edebiyat içinde özgün bir yer edinmiştir. Vardar Yenicesi’nde doğan şair, aşkı, kaderi ve dünyaya mesafeli duruşu şiirlerinde içten bir söyleyişle dile getirir. Akıncı ocakları, derviş çevreleri ve tasavvufî zümrelerle iç içe geçen hayatı, gazel ve museddeslerinde belirgin izler bırakmıştır. Hayretî’nin şiirleri, dünyevî iktidar karşısında manevî bağımsızlığı ve aşk merkezli bir varoluş anlayışını yansıtan önemli örnekler sunar.
İçindekiler (Hızlı Erişim)
Hayretî ve 16. Yüzyıl Divan Şiirindeki Yeri
Doğum tarihi kesin olarak bilinmeyen (d. ?/?), ancak (ö. 941/1534/35) yılında vefat ettiği bilinen Hayretî, Divan/Yazılı Edebiyat geleneği içinde yer alan, 16. yüzyılda Anadolu-Osmanlı-Türkiye sahasında yetişmiş önemli bir divan şairidir. Tezkirecilerin “şâirler kaynağı” olarak nitelendirdiği Vardar Yenicesi’nde dünyaya gelmiştir. Asıl adı Mehmed olan şair, kaynaklarda Mehmed Şah, Mehmed Çelebi ve Baba Hayretî adlarıyla da anılmaktadır. Hayatına dair bilgiler sınırlı olmakla birlikte, özellikle tasavvufî çevrelerle kurduğu ilişkiler onun edebî kimliğini belirgin biçimde şekillendirmiştir.
Tasavvufî Çevreler ve Hayat Serüveni
Ünlü Mevlevî şeyhi Yusuf-ı Sîneçâk’ın kardeşi olan Hayretî, mutasavvıf bir şair olarak tanınır. İlk olarak Şeyh İbrahim Gülşenî’ye intisâb etmiş, daha sonra Rumeli abdalları arasına karışarak Bektaşiliği benimsemiştir. Gülşenî dergâhlarının sanatkârlar açısından birer cazibe merkezi hâline gelmesi, Türk şiiri ve musikisinin bu mekânlarda sürekli canlı kalmasını sağlamıştır. Özellikle 16. yüzyılda, başta Vardar Yeniceli şairler olmak üzere pek çok isim İbrahim Gülşenî’nin etkisiyle bu tarikata yönelmiştir. Hayretî de bu güçlü tasavvufî atmosferin içinde yer almıştır.
Sehî Bey ve Âşık Çelebi’ye göre şair, Rumeli akıncı ocaklarında bir sipahi olarak hayatını sürdürmüştür. Bir süre İstanbul’da bulunmuş, kaleme aldığı âşıkane şiirlerle makbul İbrahim Paşa’nın dikkatini çekmiştir. Paşa tarafından kendisine ihsanda bulunulmak istenmiş, ancak sadrazama daha yakın olan hemşehrisi Hayalî’nin onu tok gözlü ve kimsenin önünde eğilmeyen biri olarak tanıtması üzerine yalnızca küçük bir timâr verilmiştir. Bu durum Hayretî’yi incitmiş, o da Rumeli’ye, Vardar Yenicesi’ne dönerek Mihaloğlu ve Yahyalı beylerinin himayesine girmiştir. Hayatının geri kalanını bu serhat beylerinin desteğiyle geçirmiştir.
Şahsiyeti ve Şiir Anlayışı
Kaynaklarda Hayretî, derviş meşrep, Caferî mezhebine bağlı rind bir şahsiyet olarak tasvir edilir. Bu özellikleriyle döneminde geniş bir etki alanı oluşturduğu, hatta divanının ölümünden sonra fal bakmak amacıyla kullanıldığı belirtilmektedir. Bilindiği gibi bu iş için öncelikle Hafız Divanı tercih edilirken, Hayretî’nin eseri bu amaçla kullanılan tek Anadolulu şair divanı olarak dikkat çeker. Şiirlerinde sade, içten ve samimî bir söyleyiş hâkimdir. Âşık Çelebi’nin onu “sâde-dil, sîne bî-gıll, lâübâlî-hâl ve fânî-reviş, levend-meşreb, alevî-mezheb, ışk-pîşe ve ayş-san’at kimesne idi” sözleriyle tanımlaması bu yönünü açıkça ortaya koyar.
Çavuşoğlu ve Tanyeri’ye göre Hayretî, Anadolu’nun ve ardından Rumeli’nin mânevî fatihleri olarak kabul edilen gâziyân-ı rûm ve abdalân-ı rûmun tavırlarını şiirlerinde en açık biçimde yansıtan isimlerden biridir. Şiirlerinde belirgin bir sanat endişesi görülmez; bazen zevk-perest bir şair, bazen mistik bir derviş hüviyetiyle karşımıza çıkar. Yazdıkları, içinden geldiği gibi kaleme alınmıştır (XV- XVII).
Eserleri ve Seçili Örnekler
Hayretî’nin İstanbul sonrasında akıncı ocaklarıyla birlikte Yenice, Belgrad ve Üsküp gibi merkezleri dolaşması, eserlerine de yansımıştır. Dîvân’ı, 16. yüzyılın geniş hacimli mürettep divanlarından biridir ve klasik tertibe uygun olarak tevhid ve natla başlar. Divanda 20 kaside, 35 musammat, 1 müstezad, 487 gazel ve 7 kıta yer alır. Divan, Mehmed Çavuşoğlu ve M. Ali Tanyeri tarafından yayımlanmıştır (1981).
Belgrad Şehrengizi, 261 beyitlik bir eserdir. Yenice Şehrengizi ise 73 beyitten oluşur. Her iki eserde de şehirlerin sosyal hayatına dair ayrıntılar sınırlı olmakla birlikte, giriş bölümlerindeki ilk beyitler ve başlangıç mısraları Hayretî’nin sade ve samimî üslubunu açık biçimde göstermektedir.
Eserlerinden Örnekler
Gazel
Ne Süleymâna esîrüz ne Selîmün kulıyuz
Kimse bilmez bizi bir şâh-ı kerîmün kulıyuz
Kul olan ışka cihân beglerine egmedi baş
Başka sultân-ı cihânuz gör e kimün kulıyuz
Gam yirüz kan yudaruz gûşe-i mihnetde müdâm
Sanma biz kevser-i cennât-ı na’îmün kulıyuz
Gazel
Ehl-i ‘ışka küfr ü îman bir olur
Vasl u hicrân derd ü dermân bir olur
Mülk-i ‘ışk içre kamu bây u gedâ
Bende-i fermân u sultân bir olur
Zülf ü haddünden cüdâ âşıklara
Bağ u bostân bend ü zindân bir olur
Müseddes
Olmadum devrinde bir dem şâd elünden ey felek
Olmadı vîrâne dil âbâd elünden ey felek
Oldı sabrum hırmeni berbâd elünden ey felek
Zulm ider dâd eylemezsin dâd elünden ey felek
Bâri öldür olayın âzâd elünden ey felek
Âh elünden ey felek feryâd elünden ey felek
Dem mi var kim gonca-veş bagrum tolu kan olmaya
Gül gibi yâ dâmenüm pür-hâr-ı hicrân olmaya
Lâle-veş cânumda dâg-ı nâr-ı hırmân olmaya
Hâtırum sünbül gibi yâhod perîşân olmaya
Yâ zamân olur mı gülşen bana zindân olmaya
Âh elünden ey felek feryâd elünden ey felek
