Bir şehir nasıl karanlık, boğucu ve parçalanmış bir duyguya dönüşür? İlhan Berk‘in “Balad” adlı şiiri, İstanbul’u alışılmış betimlemelerin dışına çıkararak, kalabalıklar içinde büyüyen yalnızlığı, kapalı sokakları ve bunlara karşılık denizle kurulan arındırıcı bir karşıtlığı şiirin merkezine taşır. Şehir, tabiat ve insan arasındaki bu gerilim; serbest çağrışımlarla ilerleyen dizeler içinde hem toplumsal hem de bireysel bir duyarlılığa dönüşür. Şiir, kapalı yapısına rağmen, modern şiirin estetik düzeni içinde güçlü bir anlam alanı kurar.
İçindekiler (Hızlı Erişim)
Balad Şiirinin Konumu ve Galile Denizi İçindeki Yeri
“Balad” şiiri, Galile Denizi adlı kitap içinde yer alır ve bu kitapta bulunan şiirler ayrı adlar taşımakla birlikte, büyük ölçüde birbirleriyle ilişkilidir. Metinde de vurgulandığı gibi, bir şiirde yalnızca bir telmih olarak geçen bir unsur, başka bir şiirde bütüne hâkim bir tema hâline gelebilir. Bu durum, “Balad”ın tek başına ele alınsa bile kitabın genel şiir evreniyle bağlantılı okunmasını zorunlu kılar.
Şiirin anlatım tarzı, serbest çağrışıma dayanan bir yapı gösterir. Ancak bu serbest çağrışım, doğrudan gerçeküstücülükle özdeş değildir. Metinde özellikle belirtildiği üzere, şiirde “şuuraltından gelme unsurlar, rüyalar, hayaller ve mitler” belirleyici değildir. Buna karşılık, bazı dizelerde karşılaşılan uzak ülkeler, eski çağlar ya da karmaşık tarihsel çağrışımlar psikolojik değil, toplumsal bir anlam taşır. Bu yönüyle “Balad”, toplumsal gerçekçi bir bakışın, kapalı ve parçalı bir anlatım tekniğiyle kurulmuş hâlidir.
Kitapta çizilen hayat manzarası, toplumsal gerçekçi şiirde sıkça görülen sefalet sahneleri ve halkın yaşadığı sıkıntılarla doludur. “Mazi ve hâlihâzır” siyah renklerle yan yana getirilir; şiirdeki karanlık ton, yaşanılan hayatın “korkunç ve tahammül edilmez” olduğunu hissettirme amacına yöneliktir. Buna rağmen şiir, bütünüyle karamsar bir dünya sunmaz. Tıpkı toplumsal gerçekçi şiirin genel çizgisinde olduğu gibi, herkesin mutlu olacağı “parlak bir istikbal” inancı lirik dizelerle sezdirilir.
Bu noktada değişen şey, şairin hayata ve topluma bakışı değil, bu bakışı ifade etme biçimidir. Daha önce “düz ve açık” şiirler yazan şair, burada “ilk bakışta anlaşılmaz, karışık ve kapalı” bir üsluba yönelmiştir. Ancak bu kapalılık, şiirin arkasındaki dünya görüşünü değiştirmez. “Balad”, bu yönüyle, hem kitabın genel estetik anlayışını hem de şairin şiirsel dönüşümünü anlamak için önemli bir yoğunluk noktası oluşturur.
İstanbul İmgesi ve Şehrin Parçalanmış Yapısı
“Balad” şiirinde İstanbul, klasik anlamda ayrıntılı ve bütünlüklü bir şehir tasviri olarak karşımıza çıkmaz. Şehir, Tevfik Fikret’in “Sis”inde ya da Mehmet Akif’in bazı eserlerinde görülen şekilde “teferruatlı ve insicamlı” bir tablo hâlinde sunulmaz. Bunun yerine, şairin ruh hâline bağlı, sembolik anlamlar taşıyan unsurlar aracılığıyla kurulur. Metinde de açıkça belirtildiği üzere, şiirde her şey “şaşırtıcı bir şekilde birbirine karıştırılmıştır”; ancak dikkatle bakıldığında bu karışıklığın modern resme özgü bir estetik düzen taşıdığı fark edilir.
Şiire giren unsurlar, “şehir–tabiat”, “kalabalık–fert” ve “mazi–şimdiki zaman” olmak üzere üç temel karşıtlık etrafında toplanır. Bu zıtlıklar, yalnızca estetik bir tercih değil, aynı zamanda dünyayı karşıt kutuplar üzerinden algılayan bir düşünce biçiminin yansımasıdır. Şair, İstanbul’u “pis İstanbullar” şeklinde çoğul olarak anar.
“Hafif otlar yürüyor evlere pis İstanbullara”
dizesinde kullanılan çoğul ek, şehrin hem genişliğini hem de parçalanmışlığını ifade eder.
Şiirde çoğul kullanım yalnızca “İstanbullar”la sınırlı değildir. Kentler, trenler, denizler, yalnızlıklar, surlar, güneşler, kapılar ve sokaklar da çoğul hâlde karşımıza çıkar. Bu çoğulluk, tek ve bütün bir şehir algısı yerine, dağılmış ve bölünmüş bir mekân duygusu yaratır. Bu yönüyle şiir, İstanbul’u tek bir merkezden değil, parçalanmış algı noktalarından görür.
“Pis İstanbullar” ile “ulu sular” arasında kurulan tezat, şiirin temel gerilimlerinden biridir. Şehir; surlar, sokaklar ve kapılar üzerinden kapalı, sıkıcı ve bunaltıcı bir alan olarak belirirken, su ve deniz ferahlatıcı ve genişletici bir unsur olarak ortaya çıkar:
“Gittik gittik bizi bu surlar tuttu böyle kaldık”
“Sokağa çıkmayın diyorum çıkmayın duymuyorsunuz”
“Bir yalnızlık yeryüzündeki kapılar bir o gördüm”
Bu dizelerde şehir, insanı kuşatan ve hareket alanını daraltan bir mekân hâline gelir. Kentler “varlığı ya da yokluğu belli olmayan” belirsiz alanlar olarak çizilir; trenler ve uzak sesler ise doğrudan İstanbul’a ait olmamakla birlikte genel şehir izlenimini tamamlar. Şairin amacı, İstanbul’u nesnel olarak betimlemek değil, bu şehirde yaşanan hayatı ve kendi duygusunu yansıtmaktır.
Su, Yalnızlık ve Şiirde Kurulan Karşıt Düzen
“Balad” şiirinde en belirgin tabiat unsuru sudur. Şiir, denizi öven bir cümleyle başlar ve yine denizle ilgili güçlü dizelerle sona erer. Metin boyunca “su” ve “deniz” unsurlarının tekrar tekrar kullanılması, bu öğenin şiirde taşıdığı merkezi anlamı açıkça gösterir. Nitekim şiirde denizle ilgili dizeler hem başlangıçta hem de kapanışta yoğunlaşır:
“Denizler baktığım tüm o denizler gösterdi bana”
“Büyük, ulu sular yudu beni çokum artık nasıl”
Bu dizelerde deniz, yalnızca bir tabiat unsuru değil, şairi genişleten, çoğaltan ve dönüştüren bir alan olarak belirir. “Pis İstanbullar”ın boğucu havasından bunalan şair, “büyük ulu sular”da arınır; gökyüzüne bakarken genişlediğini hisseder, güneşle birlikte sarhoş olur. Böylece şehirle tabiat arasında kuvvetli bir karşıtlık kurulur.
Şiirde dikkat çeken bir başka nokta, su unsurunun sık sık kadın imgesiyle birlikte ortaya çıkmasıdır. Metinde de belirtildiği gibi, “su” ve “kadın” birlikteliği Galile Denizi’nin birçok parçasında tekrar eder. Bu durum, şiirdeki çağrışım düzeninin yalnızca sosyal ya da ideolojik değil, aynı zamanda psikolojik bir boyut taşıdığını düşündürür.
“Bir yalnızlık yeryüzündeki kapılar bir o gördüm”
dizesinde yalnızlık duygusu, gök ve deniz gibi geniş ve sınırsız imgelerle birlikte verilir.
Yalnızlık, şiirde iki kez doğrudan adlandırılır ve bu yalnızlık, büyük şehirde kopmuş sosyal bağların bir göstergesi hâline gelir.
“Sokağa çıkmayın diyorum çıkmayın duymuyorsunuz”
dizesi, şair ile çevresi arasındaki iletişimin tamamen koptuğunu gösterir. Kalabalık içinde var olan ama kimseyle gerçek bir temas kuramayan bireyin sesi, şiirin temel gerilimlerinden biridir.
Şiirde geçen “Şey ile şeysiz geçiyorum o kapanık güneşlerde” dizesi, insanın insanlıktan uzaklaşmasını simgeler. Şairin yanında yürüyen insan, artık belirli bir kimliğe sahip değildir. Metinde geçen S, “daima balkonda oturan bir kadın” olarak anılırken,
“E sesinde yüzlerce trenler yürüdü Galile’de”
dizesindeki E, hafızada kalan müphem bir ses izlenimi olarak yaşar.
Sonuç olarak “Balad”, İstanbul’un yıkılmış ve parçalanmış yüzüyle denizin, göğün ve suyun arındırıcı gücü arasında kurulan bir şiirsel karşıtlık üzerine kuruludur. Bu karşıtlık, hem toplumsal hem estetik hem de psikolojik bir düzlemde ilerler ve şiiri Galile Denizi içinde özel bir yoğunluk noktasına dönüştürür.
